Nýjar niðurstöður í næringarrannsóknum – eða ekki?

0

Nýverið birtust í tímaritinu Lancet niðurstöður PURE rannsóknarinnar en hún byggir á mataræðis gögnum frá rúmlega 135 þúsund þátttakendum á aldrinum 35-70 ára frá alls 18 löndum. Markmið rannsóknarinnar var að skoða hvernig samsetning orkuefnanna (prótein, fita og kolvetni) í fæðinu tengdust áhættu á greiningu á hjarta- og æðasjúkdómum sem og dánartíðni. Neyslu einstakra orkuefna var skipt í 5 jafna hópa, frá minnstri neyslu til mestrar neyslu. Tíðni sjúkdóma og dauðsfalla í hverjum hópi var reiknuð og borin saman á milli hópa. Viðmiðunarhópurinn í þessum samanburði var ávallt sá hópur sem borðaði minnst af hverju orkuefni eða neðsti fimmtungur.

Hér verður farið yfir niðurstöður þessarar rannsóknar og fyrir einstök orkuefni (fita, prótein og kolvetni). Einnig langar okkur að koma því á framfæri að þessi rannsókn virðist ekki gefa tilefni til að endurskoða ráðleggingar um mataræði á Íslandi eða í löndunum í kringum okkur. Á Íslandi er það Embætti landlæknis sem gefur út ráðleggingar um mataræði og eru þær í stórum dráttum sambærilegar norrænu næringarráðleggingunum.

Fita

Þegar hlutfall fitu í fæðinu var skoðað þá mátti sjá að viðmiðunarhópurinn voru þátttakendur sem fengu einungis um 11% orkunnar frá fitu. Svona lág fituneysla er ekki talin vera góð fyrir heilsuna og því kemur ekki á óvart að aðrir hópar kæmu betur út en þessi. Sá hópur sem kom best út var efsti fimmtungurinn í rannsókninni, eða þeir þátttakendur sem fengu að meðatali 35% orkunnar frá fitu  sem er í samræmi við núverandi leiðbeiningar. Íslensku og norrænu ráðleggingar um mataræði mæla með að við fáum 25-40% orkunnar frá fitu. Hins vegar gildir ekki endilega því meira því betra því greina mátti í Pure rannsókninni að tíðni kransæðasjúkdóma var hæst í efsta fimmtungnum í fituneyslu. Sú hækkun gæti verið drifin áfram af mettaðri fitu í fæðinu.

Mettuð fita (dýrafita) var einnig til skoðunar í rannsókninni. Almennt er ráðlagt að fá ekki meira en 10% orkunnar frá þessari gerð af fitu. Niðurstöður benda til  svokallaðs u-laga sambands mettaðrar fitu og  kransæðasjúkdóma  Tíðni kransæðasjúkdóma var hæst í fimmtungi minnstrar neyslu (meðaltal 2.8% orkunnar) og í efsta fimmtungi þar sem neyslan var mest  (meðaltal 13.2% orkunnar). Tíðnin var lægst í miðjunni þar sem hlutfallið var 7.1% orkunnar að meðaltali. Heildar dánartíðni var svo lægst hjá þeim sem voru með hlutfallið 9.2% að meðaltali. Niðurstöður PURE rannsókninnar styðja því við núverandi leiðbeiningar um að halda hlutfalli mettaðrar fitu undir 10%. En einnig  má túlka niðurstöðurnar þannig að stefna eigi að neyslu á bilinu 6.5% til 10%, því þar var heildardánartíðni lægst sem og tíðni kransæðasjúkdóma. Sem sagt, það er í lagi að borða hæfilega af mettaðri fitu sem finna má t.d. í grískri jógúrt, kókosolíu, osti og hakki.

Prótein

Þegar skoðuð var próteinneysla þá var hæsti hópurinn að fá í kringum 20% orkunnar frá þessu orkuefni en viðmiðurnarhópurinn var að fá í kringum 11% orkunnar frá próteinum. Ekki sást tölfræðilegt samband við aukna áhættu á hjarta og æðasjúkdómum þegar hópar með meiri próteinneyslu voru bornir saman við viðmiðunarhópinn. Þó fannst marktæk fylgni á milli minnkaðrar dánartíðni og hærri próteinneyslu en tekið skal fram að neyslan hjá þeim sem mest neyttu var í innan marka ráðlegginga um hlutfall próteins í fæðinu. Meira var samt ekki endilega betra því dánartíðnin var lægst hjá þeim sem neyttu næst mest eða í kringum 17% orkunnar frá próteinum.

Kolvetni

Mælt er með því að við fáum á bilinu 45-60% orkunnar frá kolvetnum. Borðsykur sem er eitt form kolvetna ætti samt ekki að gefa meira en 10% orkunnar að hámarki. Í PURE-rannsókninni var viðmiðunarhópurinn (þeir sem neyttu minnst) að fá að meðaltali 46% orkunnar frá kolvetnum (sem er innan marka núverandi ráðlegginganna á Íslandi og svipað hlutfall og er í norrænu mataræði í dag). Hópar sem voru að fá hærra en 66% orkunnar frá kolvetnum og allt upp í 77% voru í meiri áhættu á  að fá hjarta og æðasjúkdóma og látast af þeirra völdum. Hér er því um að ræða allt annað neyslumynstur og langt umfram það sem við eigum að venjast hér á landi. Þá kemur fram að aðal kolvetnagjafinn í fátækari löndunum í rannsókninni kom frá hrísgrjónum og hvítu brauði.

Hver er boðskapurinn?

Niðurstöður þessarar rannsóknar benda til að það sé ekki heilsusamlegt að borða afar lítið af fitu og forðast skuli að fæðið samanstandi að stærstum hluta af kolvetnagjöfum sem koma helst frá fínunnu korni. Það eru raunverulega engar nýjar fréttir. Áfram er mikilvægt að fara varlega í að borða mikið af fæðutegundum sem innihalda hátt hlutfall af mettaðri fitu svo sem í rjóma, feitum osti og feitu kjöti eins og beikoni. Æskilegast er að fá  sem mest af fitu eða svokallaða gæðafitu frá eftirtöldum fæðutegundum:  jurtaolíum, avókadó, hnetum, möndlum, fræjum og feitum fiski. Í núverandi mataræðis ráðleggingum Embættis landlæknis er einmitt lögð mest áhersla á gæði fæðutegunda og fjölbreytni. Þessi nálgun eykur líkurnar á að orkuefnanna sé neytt í réttum hlutföllum.

Mælt er með því að við borðum mikið af meðal annars ávöxtum, grænmeti, heilkornavörum, sjávarfangi, baunum, hnetum og jurtaolíum og afurðum úr þeim. Niðurstöður ofangreindrar rannsóknar breyta ekki þessum áherslum í núverandi ráðleggingum og meira að segja styðja við þær.

Höfundar

Thor Aspelund, tölfræðingur og prófessor við Miðstöð í Lýðheilsuvísindum við Háskóla Íslands 

Jóhanna Eyrún Torfadóttir, næringarfræðingur og nýdoktor við Miðstöð í lýðheilsuvísindum við Háskóla Íslands:

Tengt efni

Global dietary guidelines

Íslenskar ráðleggingar um mataræði og næringarefni

Grundvöllur ráðlegginga um matarræði og ráðlagðir dagskammtar næringarefna 

 Kolvetni – gæði umfram magn

Share.

About Author

Jóhanna Eyrún Torfadóttir

Dr. Jóhanna er löggiltur næringarfræðingur og doktor í lýðheilsuvísindum. Hún starfar sem rannsóknarsérfræðingur hjá Miðstöð í lýðheilsuvísindum við Háskóla Íslands.

Breidd ritils í rithams án truflunar: